त्रिपुरेश्वरमा करिब साढे दुई महिनाको अन्तरमा भएका दुई घटनाले नागरिक र राज्य संयन्त्रबीचको सम्बन्धमाथि गम्भीर प्रश्न उठाएका छन् । असारमा २५ वर्षीय गणेश नेपालीले नगर प्रहरीसँगको विवादपछि राहदानी विभागअगाडि आत्मदाह गरेका थिए । सोमबार २५ वर्षीय दावा लामाले ट्राफिक प्रहरीसँग विवाद भएको केही समयपछि आफूले चलाउने सार्वजनिक बसभित्रै आगो लगाए ।

दुवै घटना एउटै ठाउँमा भएका छन् । दुवैमा २५ वर्षका युवा जोडिएका छन् । दुवै घटनाअघि राज्यको स्थानीय सुरक्षा वा नियमन गर्ने संयन्त्रका कर्मचारीसँग भनाभन भएको भिडियो वा विवरण सार्वजनिक भएको छ । र दुवै घटनामा विवादपछि युवाले आगो रोजेका छन् । तर यी समानताबीच घटनाको पृष्ठभूमि र प्रत्यक्ष कारण भने फरक हुनसक्ने भएकाले निष्कर्ष अनुसन्धानबाटै हुनुपर्छ । प्रहरीले प्रारम्भिक अनुमान बाहेक अनुसन्धान जारी राखेको जनाएको छ ।

गणेशको घटना : बाइकमा लक, एक हजारको जरिवाना र आत्मदाह

असार २६ मा मुगुका गणेश नेपाली राहदानीसम्बन्धी कामका लागि त्रिपुरेश्वरस्थित राहदानी विभाग पुगेका थिए । उनी पठाओमा राइडरका रूपमा काम गर्थे र परिवारको खर्च धान्दै आएका थिए । विभागबाहिर उनले मोटरसाइकल पार्क गरेपछि काठमाडौं महानगरपालिकाका नगर प्रहरीले चक्कामा लक लगाएका थिए ।

प्रहरी र महानगरको विवरणअनुसार निषेधित स्थानमा मोटरसाइकल पार्क गरेको भन्दै एक हजार रुपैयाँ जरिवाना तोकिएको थियो । गणेशले जरिवाना तिर्न अस्वीकार गरेपछि केही समय विवाद भएको र मोटरसाइकल हटाउन महानगरको टोली बोलाउने तयारी भइरहेका बेला उनले मोटरसाइकलबाट पेट्रोल निकालेर शरीरमा खन्याई आगो लगाएका थिए ।

घटनाअघि गणेश र नगर प्रहरीबीच भएको भनाभनको भिडियोसमेत सार्वजनिक भएको थियो । भिडियोमा मोटरसाइकलमा लक लगाइएको विषयमा उनीहरूबीच विवाद भएको सुनिन्छ ।

गणेशको शरीरको करिब ६० प्रतिशत भाग जलेको थियो । गम्भीर अवस्थामा वीर अस्पतालमा उपचाररत उनको असार २७ गते मृत्यु भयो । परिवारले महानगर प्रहरीको व्यवहार र पटक–पटकको जरिवानाले उनको मानसिक दबाब बढाएको आरोप लगाएको थियो । यद्यपि, महानगर प्रहरी पक्षले आफूहरूले कानुनी प्रक्रियाअनुसार काम गरेको र एक हजार रुपैयाँको जरिवाना मात्रै आत्मदाहको कारण हुन नसक्ने बताएको थियो ।

साढे दुई महिनापछि दावाको घटना : ट्राफिकसँग भनाभन, बसभित्र आगो

गणेशको घटनाको साढे दुई महिनापछि सोमबार फेरि त्यही त्रिपुरेश्वरमा अर्को उस्तै प्रकृतिको घटना भएको छ ।

काभ्रेका २५ वर्षीय दावा लामा रिद्धिसिद्धि यातायातको बस चलाउँदै थिए । बसमा यात्रु थिएनन् । त्रिपुरेश्वरस्थित राहदानी विभागअगाडि बस रोकिएपछि चालक लामा बसभित्रै रहेका बेला आगलागी भयो । प्रहरीले प्रारम्भिक अनुसन्धानमा लामाले नै बसमा आगो लगाएको आशंका गरेको छ । बसको ढोका बन्द रहेकाले सुरक्षाकर्मीले ढोका फुटाएर उनको उद्धार गरेका थिए ।

लामाको शरीरको ९० प्रतिशतभन्दा बढी भाग जलेको चिकित्सकले बताएका छन् । उनको अवस्था गम्भीर रहेको र कीर्तिपुरस्थित बर्न अस्पतालमा उपचार भइरहेको छ ।

घटनाअघि लामा र ट्राफिक प्रहरीबीच विवाद भएको भिडियो सार्वजनिक भएको छ । भिडियोमा लामाले आफूलाई बिना गल्ती जरिवाना गर्न खोजिएको भन्दै विरोध गरेको देखिन्छ । उनले ‘म मर्न तयार छु’ भन्दै आक्रोश व्यक्त गरेको विवरण पनि सार्वजनिक भएको छ । तर उपत्यका ट्राफिक प्रहरी कार्यालयले उपलब्ध विवरणअनुसार उनलाई कुनै कारबाही नगरिएको जनाएको छ र विवादको वास्तविक कारणबारे सीसीटीभी हेरेर अनुसन्धान भइरहेको बताएको छ ।

यसकारण दावाको घटनालाई तत्काल ‘जरिवाना वा ट्राफिक कारबाहीकै कारण आत्मदाह’ भनेर निष्कर्षमा पुग्न मिल्दैन । प्रहरीले घटनाको कारणबारे अनुसन्धान गरिरहेको छ ।

एउटै ठाउँ, उस्तै उमेर, फरक परिस्थिति

गणेश र दावाको घटनामा सबैभन्दा देखिने समानता घटनास्थल र राज्यको नियमनकारी संयन्त्रसँग भएको भनाभनपछि चरम कदम चालिनु हो । गणेशको हकमा महानगर प्रहरीसँग मोटरसाइकल पार्किङ र जरिवानाको विषय थियो । दावाको हकमा ट्राफिक प्रहरीसँग भएको विवादको भिडियो सार्वजनिक भएको छ ।

तर गणेशको जीवन पृष्ठभूमिमा आर्थिक दबाब, परिवारको जिम्मेवारी र वैदेशिक रोजगारीको तयारी जोडिएको थियो । उनी पठाओ चलाएर परिवार पालिरहेका थिए । दावाको घटनामा त्यस्तो पृष्ठभूमि वा व्यक्तिगत कारणबारे अहिलेसम्म पर्याप्त तथ्य सार्वजनिक भएको छैन । त्यसैले दुवै घटनालाई एउटै कारणको परिणाम भनेर व्याख्या गर्नु हतार हुनेछ ।

नागरिकको आक्रोश कसले सुन्ने

साढे दुई महिनाको अन्तरमा एउटै ठाउँमा भएका यी घटनाले सामान्य विवाद, जरिवाना वा राज्यका कर्मचारीसँगको भनाभन नागरिकलाई आत्मदाहसम्म पुर्‍याउने अवस्थामा पुग्नुको पछाडि अरू कुन तहको पीडा जोडिएको हुन्छ ?

गणेशको घटनापछि पाँच सदस्यीय छानबिन समिति बनेको थियो र सीसीटीभीसहित घटनाक्रमको अनुसन्धान गरिएको थियो । परिवारले राज्य संयन्त्रलाई जिम्मेवार ठहर गर्दै शव बुझ्नसमेत अस्वीकार गरेको थियो ।

अब दावाको घटनामा पनि तत्काल निष्कर्षभन्दा पहिले विवाद कसरी सुरु भयो, ट्राफिक प्रहरीले के भनेको थियो, दावाले के प्रतिक्रिया दिए, कुनै कारबाही वा जरिवाना गर्न खोजिएको थियो कि थिएन, त्यसपछि उनी बससम्म कसरी पुगे र बसभित्र आगो कसरी लगाइयो भन्ने सम्पूर्ण घटनाक्रम अनुसन्धानको विषय बनेको छ ।

त्रिपुरेश्वरमा साढे दुई महिनाको अन्तरमा दोहोरिएको यो दृश्यले केवल दुई युवाको व्यक्तिगत त्रासदीको कथा सुनाउँदैन । यसले राज्यका नियमनकारी निकाय र नागरिकबीचको व्यवहार, नागरिकको आक्रोश सुन्ने संयन्त्र तथा विवादलाई चरम अवस्थामा पुग्नुअघि समाधान गर्ने राज्यको क्षमता कति प्रभावकारी छ भन्ने प्रश्न पनि उठाएको छ ।

गणेश अब छैनन् । दावा अस्पतालमा जीवनका लागि संघर्ष गरिरहेका छन् । तर दुवै घटनाले नागरिकले असन्तुष्टि पोख्ने सामान्य ठाउँ र बाटो कमजोर हुँदै जाँदा उनीहरूलाई आगो रोज्ने अवस्थासम्म पुग्न नदिन राज्यले के गरिरहेको छ ? यसतर्फ राज्यका निकायले सोच्न जरुरी छ।